About Jad Chetan (Part 1 & 2)
હરકિસન મહેતાનું પુસ્તક જડ-ચેતન એક એવી નોવેલ છે જે અરુણા શાનબાગની વાસ્તવિક ઘટના પરથી પ્રેરિત છે, જેમાં હોસ્પિટલની નર્સ કોમામાં જાય છે અને વર્ષો સુધી જડ અવસ્થામાં રહે છે. આ પાત્રના માધ્યમથી લેખકે જડતામાં પણ ચેતનાના સંકેત શોધવાનું સાહસ કર્યું છે. આ નોવેલમાં તુલસી નામની નર્સ કેન્દ્રમાં છે, જેને દુષ્કર્મ પછી તબીબી રીતે જીવિત રાખવામાં આવે છે, પણ તે ચેતનાશૂન્ય રહે છે. ‘જડ-ચેતન’ માત્ર દૈહિક ભોગવટાની નહીં પણ માનસિક, નૈતિક અને સામાજિક સંવેદનાની પણ વાત કરે છે. પાત્રોના માનસિક સંઘર્ષ, તણાવ અને સમાજની પ્રતિસાદશીલતા ખૂબ ઊંડાણપૂર્વક રજૂ થાય છે. લેખકે કોમાની સ્થિતિને વૈજ્ઞાનિક વાતોથી દૂર રાખીને ભાવનાત્મક અને દાર્શનિક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી છે. શબ્દોમાં એવી ઊંડી લાગણી છૂપાઈ છે કે વાચક પણ ચેતનાથી જડ અને જડમાંથી ચેતનામાં જતો અનુભવ કરે છે. નોવેલનું માળખું પણ એટલું શ્રેષ્ઠ છે કે તે વાચકને પૃષ્ઠ પછી પૃષ્ઠ વંચાવવા મજબૂર કરે છે. ‘જડ-ચેતન’ ગુજરાતી સાહિત્યમાં માનવતાની ઊંડી છાંયાવાદી છબિ આપતી અસાધારણ કૃતિ છે.
